Reporting from Leh - 13th July 2012

On 12th July night we reached Delhi and then spent the night on T3 as our flight to Leh was @ 6:30 in the morning the next day. T3 is a huge terminal for sure and certainly the best in the country and at par with better terminals in other countries. It remains to be seen however how much international traffic it can attract. I hope it will.

At the time of boarding the flight to Leh I felt as though I was travelling abroad. 80 % of the flight consisted of foreign nationals. It was good to see, as the region attracts so much attention globally and sad to see as well that in spite of being part of our country so few Indians travel there. Perhaps the cost of air travel is prohibitive and that is the reason….! However, it was certainly one of the best routes to fly on and you get a bird’s eyeview of fascinating Ladakhi terrain, barren mountains interspersed with snow capped peaks. It’s said that this terrain is part of Central Asian landscape. It’s a cold desert and then you see a distinct green patch in this barren landscape and that is the oasis called Leh.

The Oasis - Leh

We landed at Leh's Kushok Bakula Rinpoche airport. This is an air base @ Air Force station and so passenger flights are permitted only in the morning. Now that tourist influx is quite high so the airport is in real need of expansion. That is what I sincerely feel.

We took the cab and went to Shanti Guest House @ Chanspa road near Shanti Stupa. This is where IndiaHikes had made our arrangements for the 14th. We reached a day early and decided to take a chance. Apparently rooms were available for 13th & the lady too was quite co-operative so we didn’t have any problems. In fact we got a welcome drink too. We got the 1st test of altitude as we huffed & puffed to reach our room on the 2nd floor. I was really tired by now as we didn’t get to sleep @ Delhi airport the earlier night. So I just dozed off in the next 10 min.

We went to the market in the evening. It was kind of acclimatization walk cum trip down memory lane. Went to the same café near Axis Bank ATM where we had been before (during our bike ride trip in 2010) and had adrakwali chai. Did some window shopping in the market and then while coming back we stopped by @ World Peace Café and had some really well made, hot, chicken momos. I couldn’t resist the temptation to sms my friends and tell them that – ‘cool, pleasant weather, garam garam chai, and delicious, hot, chicken momos….. this was “life”….!’ In short I was high on life then. Needless to say I received quite a few interesting retorts…!! :-) 

On my part though I’ll recommend this place as one of the good eateries in Leh. You get quite a variety here and the quality of food is good. If you are walking from the market towards Chanspa area, its located at a corner where you take a left turn to go to Karzu Officer’s Mess and then to Shanti Stupa. [guess that is as vague as one can get….  :-) ]

Stok Kangri (July 2012) – Idea & Preparation

We did Dzongri trek (Sikkim) in November 2011. Climbing upto 14000 ft was something. Then in Jan 2012 Hrishikesh said, “Let’s do Stok Kangri”. "Naam bhi kabhi suna nahi hai….ye hai kidhar bhai....." was my 1st reaction. Then I realized that its located near Leh in Ladakh and we had perhaps a glimpse of it during our bike ride through Leh in 2010. It’s a 6 thousander i.e. more than 20000 ft. Definitely daunting.

Stok Kangri

The thought remained a thought almost till April and then we finally decided to book the air tickets. 1st step, I told my boss about the plan and the dates on which I was planning to trek. Once I got the green signal, we booked the tickets. Booking the air tickets was a guarantee that we would definitely go to Leh.

Once the tickets were booked and then started the real preparation.

We bought 60 ltr back pack, head torch, trekking pole & other required stuff. I also ate Arjun’s head over whether “Action Trekking”, the brand of shoe we are so accustomed to wearing in Sahyadris will be good enough for this Trek to Stok. Finally I bought “Head” shoes (Quechua equivalent) which is considered fit for High Altitude trekking. Borrowed glares from Uday and a crepe bandage, few medicines and a mug from Sudeep.

I was weighing a healthy 82 Kgs then (on 2nd May to be precise). Having trekked fair bit in Sahyadris (Western Ghats) I knew what it was to carry extra weight while climbing. So I set myself 1st target and that was to reduce 10 Kgs in 10 weeks. Kaydese ye commitment facebook status bana diya so that I could stay motivated to accomplish it.

Next 10 weeks, I religiously did cardio exercises @ Talwalkar’s (running on treadmill, stationery cycle, stepper & cross trainer). Target was to burn minimum of 600 calories every day. We also did Plus Valley trek & Rajgad-Torna trek. Besides almost all other Sundays (at least 6) went to Sinhgad (close to Pune) with 12-14 kgs back pack and on one Sunday climbed it twice with the backpack on. On 2 other Saturdays I went to BMCC ground in Pune and ran 12 laps (close to 5.5 kms).

I declared that I would not drink until I summit and followed that resolution firmly without giving in. I also followed a daily routine (controlled diet) –

8:30 am –     Breakfast – idli sambar (3 idlis) & chai,

11:30 am –   Biscuits & chai,

1:30 pm –     Lunch – 1 Roti, Legumes & Dal,

4:30 pm –     Biscuits & chai,

6:30 pm –     Evening snacks ( as available in the company canteen including vada-pao),

8:30 pm –     Dinner – 1.5 Rotis, vegetable

Company canteen prepares sweets on Mondays, Thursdays & Saturdays, so ate those sweets. Also went to McD and Pizza Hut. But overall I ensured that I did not overeat. As a result, on 12th July when I boarded the plane to Delhi I had lost 8.5 kgs. Couldn’t achieve the target of 10 Kgs but still it was no mean achievement. I was fitter, slimmer and hungry to climb Stok Kangri...

(This post is written by Amogh. To be continued...)

नरनाळा-गाविलगड

महाराष्ट्रामधे गिरिभ्रमंती करायची म्हणजे लगेच आपल्या डोळ्यासमोर येते ती म्हणजे संह्याद्री पर्वत रांग आणि त्यात आपल्या अभेद्य तटबंदी,बुरुज आणि कातळ कड्यांसोबत उभे असलेले किल्ले. पण या संह्याद्री पर्वत रांगेबरोबरच सातपुडा पर्वत रांग आपल्या भौगोलिक स्थानामुळे तेवढीच महत्वाची आहे. यातील किल्य्यांची माहितीदेखील लोकांना नसते. याचं एक कारण म्हणजे संह्याद्रीची मुख्य रांग आणि सातपुडा रांग यांच्यामधलं अंतर. तर अश्या या अपरिचीत भागामधे भ्रमंती करण्याचा बेत आम्ही आखला. वर्‍हाड प्रांतावरची सत्ता सांगणरा अमरावती जिल्ह्यातला गाविलगड आणि अकोला शहराजवळील नरनाळा अशी मोहीम आम्ही आखली होती. २३ ते २५ जाने. २०११ असे तीन दिवस आम्ही ही भटकंती केली. आम्ही २२ जाने. ला प्रसन्न ट्रॅव्हल्सच्या बसनी अकोल्यापर्य़ंत गेलो. अकोल्यापर्यंत जाण्याचं तिकिट साधारण ४०० रुपये आणि जाण्यासाठी सधारण १० ते ११ तास लागतात. पुणे-नगर-औरंगाबाद-जालना-खामगाव-चिखली-शेगाव असा प्रवास करत ही बस अकोल्याला पोचते.


नरनाळा

अकोला शहरातुन नरनाळा किल्ल्याकडे जाण्यासाठी आकोट मार्गे शहानूर गावात यावं लागतं. अकोला आकोट हे अंतर आहे साधारण ४५ कि.मी तर आकोट शहानूर हे अंतर आहे साधारण २० कि.मी. हे अकोला ते शहानूर अंतर पार करायला साधारण २ ते २.३० तास लागतात. नरनाळा हे अभयरण्य असल्यामुळे इथे सहजीकच वन खात्याची परवानगी घ्यावी लागते. दुपारी ३ ही प्रवेश मर्यादा आहे तर संध्याकाळी ५ वाजेपर्यंत गडावर थांबायची परवानगी मिळते. मंगळवार ही इथली साप्ताहिक सुट्टी असल्यामुळे त्याप्रकारे आपला ट्रेक प्लॅन करावा. शहानूर मधे वन खाल्यातर्फे रहायची सोय होते पण त्यासाठी आधीपासुन बुकींग करावं लागतं. नरनाळा किल्ला हा तीन वेगळ्या किल्ल्यांचा मिळुन बनलेला आहे. तेलीयागड, नरनाळा आणि जाफराबाद. यातील तेलीयागड आणि जाफराबाद हे दोन छोटे किल्ले आहेत. या दोन किल्ल्यांवर ऐतिहासिक द्रृष्ट्या बघण्यासारखं अस काही नाही मात्र गडांची तटबंदी आणि बुरुज शाबुत आहेत. यातील जाफराबाद हा "क्रिटिकल फॉरेस्ट झोन" असल्यामुळे तिकडे जायची परवानगीदेखील मिळत नाही. एका द्रुष्टीनी हे योग्यच आहे कारण आपल्या देशात अतिउत्साही समाजकंटकांची कमी नाहीये आणि सद्य परिस्थितीमधे एकवेळ माणुस वाचला नाही तरी चालेल पण प्राणी वाचले पाहीजेत. नरनाळा किल्ल्यावर मात्र तेथील वनखात्याच्या कर्मचार्‍यांच्या मदतीनी पूर्ण गड फिरता येतो. या तीनही किल्ल्यांचा मिळुन असलेला नरनाळा हा महाराष्ट्रातील गिरिदुर्गांमधे सगळ्यात जास्त विस्तार असलेला गड आहे. साधारण ३८२ एकर आणि २४ मैलांचा तटबंदीचा घेर असलेल्या या किल्ल्याला छोटे मोठे मिळुन २२ दरवाजे आहेत आणि बुरुजांची गणती सांगणही कठीण आहे.

शहानूर गावातुन गडमाथ्यावर जायला व्यवस्थित गाडी रस्ता आहे. छोट्या घाटाचा हा रस्ता पार करुन आपण शक्कर तलावापाशी येतो. अजुन एक मार्ग म्हणजे या गाडी रस्त्यानी शहानूर दरवाज्यापाशी यायच. हे गडाचं पहिलं प्रवेशद्वार. या प्रवेशद्वारावर पाषाणामधे कोरलेले व्याल बघायला मिळतात. प्रवेश केल्यावर दोन्ही बाजुंना असलेल्या देवड्या बघायला मिळतात. आजही हे अवशेष चांगल्या अवस्थेमधे आहेत. इथुन पुढे गेल्यावर आपण मेंढा दरवाज्यापशी येतो.
दरवाज्यावर काही कलाकुसर नसली तरी दरवाज्याची ऊंची, त्याबाजुचे बुरुज आणि आधीची तटबंदी यामुळे त्याची भव्यता कुठेच कमी पडत नाही. मेंढा दरवाज्यातुन पुढे गेलं की रायगडावरील महादरवाज्याला असलेल्या बुरुजांची आठवण करुन देणारे पण एकदम वेगळे असे दोन बुरुज आणि त्यामधे असलेला मेहंदी दरवाजा दिसतो. हा मेहंदी दरवाजा मागे ठेउन पुढे आलं की डोळ्याचं पारणं फिरणारं द्रृश्य आपल्याला दिसतं. हे म्हणजे या गडाचं केंद्रस्थान म्हणता येइल असा महाकाय महाकाली दरवाजा. याचं नाव किती समर्पक आहे हे इथे आल्यावरच जाणवतं. कितीही फोटो बघितले तरिही हे प्रवेशद्वार प्रत्यक्ष डोळ्यानी बघणं हा एक वेगळाच अनुभव आहे. आजवरच्या दुर्गभ्रमंतीमधे इतकं भव्य प्रवेशद्वार मी बघितलं नाही. वास्तुशास्त्राचा उत्तम नमुना, कारागिरांच्या हातातुन पाषाणावर झालेली उत्तम कलाकुसर, बाजुला सुंदर नक्षीकामानी सजवलेले सज्जे, समोरील बाजुस असणार्‍या देवड्या हे बघायचं म्हणजे तिथे स्वतः असायला हवं. प्रवेशद्वारावर फारसी भाषेमधे असलेले दोन शीलालेखही पहायला मिळतात. आजही फारसी भाषा समजु शकणारा माणुस हे शीलालेख सहज वाचु शकेल इतके ते स्पष्ट आहेत. या प्रवेशद्वारानी मात्र गडावर जाणारी मळलेली वाट दिसत नाही. गाडी रस्त्यानी जाताना हे सर्व दरवाजे लागतातच. याच गाडी रस्त्यानी अजुन पुढे गेलं की डाव्या हाताला एक पायवाट गेलेली दिसते जी आपल्याला आकोट दरवाज्यापाशी आणुन सोडते. या दरवाज्याच्या अगोदर २ नळीच्या तोफा बघायला मिळतात. आकोट दरवाजाही अश्याच भक्कम तटबंदीचा बांधलेला आहे. आकोट गावातुन येणारी पायवाट इथे स्पष्टपणे पहायला मिळते. वर ज्या महाकाली दरवाज्याबद्दल मी लिहिलय त्या महकाली दरवाज्याच्या डावील तटबंदीलगत एक रस्ता आकोट दरवाज्याकडे जातो असा संदर्भ काही पुस्तकांमधे आढळतो परंतु याबाबत खात्रीलायक काही सांगता येणार नाही. आकोट दरवाज्यातुन पुढे गेलं की आपण गडमाथ्यावर पोचतो. ईथेच डाव्या हाताला असलेल्या काही बैठ्या इमारती, नागपुरकर-भोसल्यांचा वाडा, पैलवानबाबा शाह दर्गा अश्या वास्तु बघायला मिळतात. उजव्या हाताला दिसतो तो शक्कर तलाव. पिसाळलेला कुत्रा चावल्यावर या तलावत आंघोळ करायची आणि या तलावाच्या काठावर असलेल्या बर्‍हाणुद्दीन अवलीया याच्या थडग्याची पुजा करायची आणि मागे न वळता गड उतरुन खाली जायचं असा समज आजही लोकांमधे असल्यामुळे आजही आकोट आणि शहानूर गावातुन लोक या शक्कर तलावामधे आंघोळ करायला येतात. याच तलावाच्या बाजुला चार मजल्यांएवढी उंच इमारत आहे. ज्याला अंबर महल किंवा राणी महल असही म्हणतात.
हा महाल समोर ठेउन उजवीकडे एक छान कलाकुसर असलेली मशीद बघायला मिळते. तर डावीकडे एक पायवाट जाते. या वाटेनी सरळ गेलो की एका चौथर्‍यावर कमानी दिसतात. याच्या खाली आहे ती तेला-तुपाची विहीर. इथुन पुढे गेलं की अजुन एक वाडा दिसतो ज्याला बाहेरील बाजुस चार कमानी आहेत. इथुन पुढे परत शक्कर तलावापशी आलं की तलावच्या पलिकडच्या काठावर वनकर्मचार्‍यांसाठी असलेली घरं दिसतात. साधारण ४ ते ५ कर्मचारी या गडावरील गस्ती्चं आणि वन्यप्राण्यांच्या रक्षणाच महत्वाचं काम करतात. या मजुरांच्या मदतीला एक हती देखील इथे पाळलेला आहे. या घरांच्या बाजुनी जाणार्‍या पायवाटेनी पुढे गेलं की एक रस्ता दिल्ली दरवाज्याकडे जातो. वाटेत एक मारुती मंदीर, राम तलाव, मोती तलाव लागतात. दिल्ली दरवाज्यामधे येण्याचा मुख्य रस्ता हा तिथे असलेल्या झाडाझुडुपांमुळे बंद झालेला आहे त्यामुळे गडावरुनच मागील बाजुनी आत शिरावं लागतं. आतमधे उंच कमानी आणि देवड्या आहेत. या प्रवेशद्वारावर दगडामधे कोरलेली कमळं दिसतात. इथुन पुढे जाणारा रस्ता नउगजी तोफेकडे जातो. एक गज म्हणजे अडीच फूट. यावरुन तोफेच्या लांबीचा अंदाज येतो.
या तोफेच्या वरील बाजुन फारसी किंवा उर्दु मधे कोरलेले शीलालेख बघायला मिळतात. तोफ ज्या दरीच्या दिशेनी रोखलेली आहे ते चंदन खोरं. हे चंदन खोरं आपल्या डाव्या हाताला ठेवत पायवाटेनी पुढे गेल्यावर बुरुजांनी बंदीस्त वाडा बघायला मिळतो. त्याच्याच समोर एक टेहाळणी बुरुज आहे. इथुन आपण पुढे परत शक्कर तलावापाशी येतो. गडाची ही पूर्ण फेरी करायला २ तासाचा अवधी पुरेसा आहे. सोबत वनकर्मचारी असल्यामुळे गड बघणे सोयीस्कर होते.



गाविलगड

अकोल्याहुन गाविलगडाकडे जाण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे आधी चिखलदर्‍याला यायच. आकोल्याहुन परतवाडा मार्गे चिखलदरा हे साधारण १२० कि.मी. अंतर आहे. इथल्या रस्त्यांचा विचार करता हे अंतर पार करायला अंदाजे साडेतीन तास लागतात. चिखलदरा हे थंड हवेचं ठिकाण आहे. इथे प्रवेश करण्यापूर्वी एक घाट पार करुन यावं लागतं. मेळघाट टुरिझम्स या संस्थेतर्फे "पंचफूल द कॅंप" या हॉटेलमधे (चिखलदर्याला) रहायची आणि जेवणाची उत्तम सोय होते. दारुकाम मात्र इथे करता येत नाही याची कृपया सर्वांनी नोंद घ्यावी. गाविलगड चिखलदर्‍यापासुन साधारण २ ते ३ किमी अंतरावर आहे. उंची समुद्रसपाटीपासुन अदमासे २९०० फूट. या गडाचा इतिहास सांगायचा झाला तर १२१२ मधे गवळी राजानी या गडावर ताबा मिळवला. त्या काळात ज्याच्या हातात गाविलगड त्याचं वर्‍हाड प्रांतावर राज्य असा समज होता. त्यामुळे या गडाला असलेलं महत्वं लक्षात येतं. पुढे १६८० मधे संभाजी आणि १७१८ मधे राजाराम महाराजांच्या हातात हा गड होता. आज गडाच्या प्रवेशद्वारापर्यंत गाडी जाउ शकते. वाहनतळाला लागुनच आपल्याला मछली तलाव बघायला मिळतो. मछली दरवाज्यातुन गडावर प्रवेश करता येतो. ह्या मछली दरवाज्यातुन आत शिरल्यावर गोमुखी बांधणीचा वीरभान दरवाजा लागतो.
या दरवाज्यातुन आत शिरल्यावर डावीकडे गज आणि सिंह अशी दोन शिल्प बघायला मिळतात. बहुतकरुन ही २ शिल्प या वीरभान दरवाज्यावरील असावीत. याच बरोबर डावीकडेच टेकाडावर बघितलं तर आपल्याला लोहारी तोफही द्रृष्टीक्षेपात पडते. दरवाज्यातुन पुढे एक रस्ता सरळ मोझरी दरवाज्याकडे जातो आणि दुसरा रस्ता खाली दिल्ली दरवाज्याकडे जातो. या खाली जाणार्‍या रस्त्यानी २० ते २५ मिनीटं चालुन गेल्यावर "शारदुल" दरवाज्यापाशी आपण पोचतो. दगडामधे मध्यभागी कोरलेलं खजुराचं झाड, त्याच्या बाजुला असलेली द्वीमुखी गरुडाची शिल्पं (ज्याला गंडभिरुंड असही म्हणतात), त्याच्या खाली व्याल आणि त्यांच्या पायात असलेले हती अश्या वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पांनी हे प्रवेशद्वार सजलेलं आहे.
हा शारदुल दरवाजा पार करुन पुढे गेल की अजुन एक छोटेखानी दरवाजा लागतो. आणि या दरवाज्याच्या पुढे आहे तो म्हणजे प्रशस्त असा दिल्ली दरवाजा.
गडाचं शत्रुपासुन संरक्षण करण्याच्या द्रुष्टीनी या तीनही दरवाज्यांचं अतिषय महत्व असणार यात काही शंका नाही. दिल्ली दरवाज्यातुन पुढे गेल्यावर डाव्या हातास खाम तलाव, देव तलाव, धोबी तलाव एकापाठोपाठ द्रृष्टीस पडतात. यापैकी देव तलावाला लागुनच सुंदर कलाकुसर असलेली एक मशीद बघायला मिळते. मशीदीच्या पुढे गेल्यावर एका छोट्या टेकाडावर आपण येउन पोचतो. इथे सुंदर कमानी असलेली एक वास्तु बघायला मिळते ज्याला धान्यकोठार असं म्हणतात. या धान्यकोठाराच्या उजव्या बाजुनी पुढे गेल्यावर एक वाट दाट(वडाच्या) झाडांमधुन वर जाते. इथे डाव्या हाताला एक भुयारी मार्ग आहे. याच्या आत एकतर न जाणे किंवा गेल्यास स्वतःच्या जबाबदारीवर जावे ही सुचना. हा भुयारी मार्ग मागे ठेवुन उजवीकडे वर एक पायवाट जाते जी आपल्याला किल्लेदाराच्या वाड्याकडे घेउन जाते. या वाड्याच्या समोर खाली दरीच्या दिशेनी पुढे गेल्यावर एक ढासळलेला बुरुज आणि त्याच्या आधी एक तोफ बघायला मिळते. याच किल्लेदाराच्या वाड्याच्या डाव्या हाताला एक पायवाट जाते ज्यानी काही अंतर पार केल्यावर आणखी एक तोफ आपल्याला बघायला मिळते. वर नमुद केलेल्या खाम तलाव, देव तलाव सोडल्यानंतर एक वाट डावीकडे जाते जी आपल्याला शंकराचं मंदीर आणि लोहारी तोफेकडे घेउन जाते. ही डावीकडील वाट सोडुन पुढे सरळ गेल्यावर धोबी तलावाच्या बाजुनी एक रस्ता सरळ जातो आणि एका भव्य मशीदीपाशी घेउन जातो. हा रस्ता माशीदीच्या मागील बाजुस येतो. ७ कमानी आणि ३ दालनं असलेली ही भव्य मशीद म्हणजे या किल्याचं एक प्रमुख आकर्षण म्हणता येइल.
प्रत्येक कमानीवरील कमळं, कमानीवरील सज्जा आणि त्यावर असलेले गोल घुमट फारच आकर्षक आहेत. या सभामंडपाच्या समोरील बाजुन भव्य पटांगण आहे आणि खालच्या बाजुस सुंदर कलाकुसर केलेलं मशीदीचं प्रवेशद्वार आहे. या मशीदीच सभामंडप आणि समोरील पटांगण बघता गाण्याची एकादी सुरेखशी मेहफील इथे करणं सहज शक्य आहे. या मशीदीच्या मुख्य प्रवेशद्वारतुन बाहेर पडल्यावर उजवीकडे जायचं आणि पुढे डावी पायवाट पकडायची जी आपल्याला काळभैरव तोफेकडे घेउन जाते. महाराष्ट्रातील गिरिदुर्गांवरील सगळ्यात जास्तं लांबीची अशी ही काळभैरव तोफ.
याची लांबी साधारण २३ फूट आहे. तोफेचं तोंड एवढं मोठं आहे की त्यात कुठल्याही आकाराच्या माणसाचं डोकं सहज जाऊ शकेल. तोफेच्या खालील बाजुस एक पायवाट जाते ज्यानी गेलं कि आपण पीरफत्ते दरवाज्यापाशी येतो. या प्रवेशद्वारावर एक शिलालेख आहे पण त्यातील मजकूर स्पष्ट दिसत नाही. या प्रवेशद्वाराचं मुळ बांधकाम हे काळ्या पाषाणामधे आहे पण प्रवेशद्वाराला लागुन एक दुमजली इमारत आहे. याचं बांधकाम मात्रं वीटांनी केलेलं आहे. मशीदीच्या मुख्य प्रवेशद्वा्रातुन बाहेर पडल्यावर उजवीकडे जायचं आणि परत उजवीकडे असलेली पायवाट (तोफेकडे जाण्यासाठी जिथे डावीकडे जातो तिथेच) पकडायची जी आपल्याला बहराम बुरुजाकडे घेउन जाते. तटबंदीलगत जाणार्‍या या वाटेनी गेलं की आधी २ मोठ्या तोफा पहायला मिळतात. यातील दरीच्या बाजुला असलेल्या तोफेच्या बाजुनी खाली गेल्यावर आपण बहराम बुरुजावर येतो. आजही याची तटबंदी पुर्णपणे शाबुत आहे आणि याच्या तटबंदीवर फारसी भाषेतला एक शिलालेख आहे. असा हा गाविलगड. माझ्याकडुन जितकी जास्त माहीती देता येइल तेवढी देण्याचा हा एक प्रयत्न. हा संपुर्ण किल्ला बघायला सधारण ५ ते ६ तास लागतात.

वासोटा

सह्याद्रीमधे गिर्यारोहण म्हणलं की राजगड, रायगड, तोरणा हे जसे लगेच आठवतात तसाच अजून एक किल्ला गिर्यारोहकांच लक्ष वेधतो तो म्हणजे कोयनेच्या जंगलात असलेला वासोटा. एका बाजूला असलेलं कोयनेचं घनदाट जंगल तर दुसरीकडे थेट कोकणामधे उतरणाऱ्या खोल दऱ्या, अर्थात देश आणि कोकण यांच्या मधे असं याचं भौगोलिक स्थान आहे.
वासोट्याला जाण्यासाठी पुण्याहून सातारा आणि मग कास लेक मार्गे बामणोली या गावी पोहचावं लागतं. पुण्यापासून बामणोली हे अंतर १४६ कि.मी म्हणजे पोचायला साधारणं ४ तास लागतात. सातारा ते बामणोली हे अंतर आहे ३५ कि.मी. बामणोली गावामधून पुढे लॉँचनी गडाकडे जाण्याची सोय आहे. बामणोली ते गडाचा पायथा हे बोटीच अंतर साधारण दीड तासाच आहे. १२ जणांच्या बोटीचं रु. २००० (येऊन-जाऊन) इतकं भाडं आकारल जातं. या बोटीच्या फेऱ्या सकाळी ९ वा. चालू होतात. या बोटी सकाळी लवकर चालू होण्याची गरज प्रकर्षानी जाणवते. त्याच बरोबर ३० जणांच्या बोटीत १२ च माणसं का भरली जातात हे न समजण्यासारखं आहे. बोटीचं तिकिट काढल्यावर बामणोली मधील फॉरेस्ट खात्यामधे एन्ट्री करावी लागते. वनं खात्याकडून जंगलात प्रवेश करण्यासाठी २५ रु. आकारले जातात ज्याची रितसर पावती मिळते. बामणोली ते गड पायथा हे अंतर कोयनेच्या विस्तिर्ण जलाशय पार करुन जावं लागतं आणि आपल्याला कोयना धरणाला महाराष्ट्राचं वरदान का म्हणतात हे लक्षात येतं. आजही या धरणाच्या जलाशयाला लागून असलेल्या काही वस्त्यांसाठी ही बोट सेवा हे संपर्काचे एकमेव साधन आहे.
गडाच्या पायथ्याशी पोचल्यावर वन खात्याची मोठी कमान आणि तिथल्या सेक्युरीटी गार्डच्या खोल्या दिसतात. याच ठिकाणी कोयनेच्या जंगलात आढळणाऱ्या प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती यांच्या छायाचित्रांचे एक सुंदर प्रदर्शन बघायला मिळंत. पूर्वी इथेच मेट-इंदवली गाव होते. पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी व्यवस्थीत मळलेली वाट आहे.

घनदाट जंगलामधून ही वाट जात असल्यामुळे कमीतकमी आवाज करत जाणं अपेक्षीत आहे. यामुळे प्राणी दिसण्याची शक्यता वाढते. दुर्दैवाने काही नीच समाजकंटक लोक या मार्गावर प्लास्टिकच्या पिशव्या, खाण्याच्या डिश अश्या खुणा ठेउन जातात.

पायथ्यापासुन गडावर पोचायला साधारण सव्वा तास लागतो. काही ठीकाणी खडी चढण सोडल्यास जाण्याचा रस्ता अतिशय सोपा आहे. गड माथ्याच्या आधी साधारण २० मि. नागेश्वराकडे जाणारी वाट दिसते. तेथून पुढे गेल्यावर गडाची तटबंदी द्रुष्टीस पडते.

डावीकडे असलेला बाबू कडा आपलं लक्ष वेधुन घेतो. गडाच्या तटबंदीलागत कातळामधे खोदलेल्या पायऱ्या लागतात. या आपल्याला केंजळ गडावरील पायऱ्यांची आठवण करुन देतात.

या पार करुन पुढे आलं की आपण गडाच्या प्रवेशद्वारामधे येतो. दरवाजा पूर्णपणे ढासळलेला आहे. गडावर प्रवेश केल्यावर समोरच मारुतीची अतिषय देखणी मूर्ती असलेलं मंदीर आहे.

डाव्या बाजूला चुन्याचा घाणा आहे. मंदीराच्या उजव्या बाजूला पाण्याचा तलाव आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस वाड्याचे अवशेष बघायला मिळतात. मंदिराच्या समोर जाणारा रस्ता आपल्याला गडावरील माचीकडे घेउन जातो. जाताना मधे एक शंकराचं मंदिर बघायला मिळतं.

माचीवरुन खाली उजवीकडे दोन सुळके दिसतात. यातील दूरवर आणि पिंडीसारखा दिसणारा सुळका म्हणजेच नागेश्वर. य़ा नागेश्वराकडे घनदाट जंगलामधून जाणारी वाट आपल्याला बघायला मिळते. माचीवरुन समोर गडावरुन खाली उतरणारे भीषण कडे बघायला मिळतात. या माचीवर जाण्यासाठी निमूळती पण व्यवस्थित पायवाट आहे. दुसरीकडे कोयनेचं विस्तिर्ण आणि सुंदर खोरं पहायला मिळतं.

या माचीवरुन परत मारुती मंदि्राकडे यायचं आणि मंदिराच्या डाव्या अंगानी बाबू कड्याकडे जाणारा रस्ता दिसतो. जाताना वाटेत पाण्याचं टाकं लागतं. टाक्याला लागून असलेली पायवाट आपल्याला बाबू कड्याकडे घेउन जाते. या पायवाटेनी पुढे आल्यावर येणाऱ्या बुरुजावरुन समोर बाबू कड्याचं रौद्रभीषण रूप बघायला मिळतं. १८०० फूट उंचीचा हा कडा आपल्याला कोकणकड्याची आठवण करुन देतो. इथे आल्यावर देश आणि कोकण यातला फरक लगेच लक्षात येतो आणि कोकणात उतरणारी खोल दरी दिसते. आम्ही याचं वर्णन "पाताळ" या एकाच शब्दात करु शकतो.

हे द्रुश्य बघून कोणाला छातीत धडकी भरली नाही तरच नवल. सह्याद्रीची भीती वाटते ती हे असे भीषण कडे बघीतल्यावरच. हा बाबू कडा म्हणजेच जुन्या वासोटा किल्याची एक बाजू. आज जुन्या वासोटा किल्ल्यावर जाण्याची परवानगी वन खात्यकडून मिळत नाही. पण इतिहास असं सांगतो की हा जुना वासोटा किल्ल्या कैद्यांना ठेवायची जागा होती. कोकणात जाण्याचा सगळ्यात जवळचा आणि अशक्य मार्ग म्हणजे बाबू कडा आणि वासोटा यांच्या मधल्या कातळ भिंती उतरुन जाणं. संपूर्ण गड बघायला साधारण एक ते दीड तास पुरेसा आहे. गडावर मुक्कम करण्यास गिर्यारोहकांना वनखात्याची परवानगी नाही. नागेश्वराच्या गुहांमधे राहता येते. वासोटा ते नागेश्वर जायला साधारण दोन तास लागतात. पण एका दिवसात हे दोन्ही ठिकाणे बघून ठरलेल्या वेळेत परत मेट-इंदवली ला येणे शक्य नाही. नागेश्वराच्या डोंगरावरुन खाली कोकणात उतरता येतं. वासोटा किल्ल्यावरुन परत बामणोलीकडे जाण्यासाठी संध्याकाळी ४.३० ला बोट सेवा उपलब्ध आहे.

सह्यभ्रमणतर्फे सर्वांना नुतन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा

इर्शाळगड

पावसाळ्यानंतर खरतरं बाहेर पडणे झालेच नव्हते. शेवटी एकदाचा तो मुर्हूत सापडला. कुठे जायचा हा प्रश्ण पडल्या क्षणी अनेक पर्याय समोर आले. पण सर्वानुमते इर्शाळगडाची मोहीम निच्शित झाली.
पुण्याहून ५ जणं ( चैतन्य, प्रणव, अनिरुध्द, मेधा आणि आशिष) आणि ठाण्याहून अमोघ असे ६ जणं, जुन्या पुणे-मुंबई रस्त्यावरच्या चौक फाट्यावर भेटलो. चौक फाटा खोपोली पासून १० कि.मी वर आहे. चौक फाट्याच्या उजव्या हाताला ( पुण्याकडून मुंबई ला जाताना) मोरवे धरण दिसते. मोरवे धरणाच्या भिंतीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावरून साधारण २ कि.मी आत ठाकूरवाडी गाव आहे. ठाकूरवाडीत गाडी लावली. समोरच खोगीराच्या आकारासारख्या दिसणाऱ्या इर्शाळचे दर्शन झाले. गावातूनचं इर्शाळवाडी कडे जाणारी मळलेली वाट पकडली. साधारण १ तासाने माचीवर असलेल्या इर्शाळवाडीत पोहोचलो. वाडीतून गडावर जायला व्यवस्थित मळलेली वाट आहे. १० मिनीटे चालल्यावर दोन वाटा फुटतात. येथे खाली जाणाऱ्या वाटेवर फूली मारलेली आहे. तीथेचं वर जाणारी एक वाट आहे. ती पकडली आणि गडावर पोहोचलो. गडाला ३ शिखरं आहेत.

त्यांना उजवीकडे ठेवून जाणारी वाट पकडली. ही वाट थेट नेढ्याकडे जाते. वर चढतानाचं एक खोदीव पाण्याचे टाकेही लागते. पाणी उत्तम आहे. याच टाक्याजवळ वर जायला एक छोटी लाकडी शिडी आहे. त्यावरून गेल्यावर एक सोपा रॉक पॅच लागतो.

तो पार केल्यावर थेट नेढ्यात पोहोचलो.
नेढ्यात पोहोचायला इर्शाळवाडीतून ४५ मिनीटे लागतात. नेढे पार करून थोडे पुढे गेल्यावर एक कातळभिंत लागते. यावर चढायला रॉक क्लायंबिंगची साधने लागतात. ती नसल्यामुळे याच कडय़ामधे असलेल्या टाक्यावर गेलो. इर्शाळ्गडावरून चंदेरी- म्हैसमाळ, प्रबळगड, माणिकगड, कर्नाळा, माथेरान दिसतात.

खादयभ्रमण

आधी पोटोबा मग विठोबा ही म्हण ट्रेकिंगच्या बाबतीत अगदी तंतोतंत लागु होत नसली तरी किल्लोबा नंतर पोटोबाला नक्कीच स्थान आहे. एका दिवसाच्या ट्रेकला हे एवढं जाणवत नसलं तरी २-३ दिवसांच्या ट्रेकदरम्यान जेवणाला, खास करुन रात्रीच्या जेवणाला, महत्व दयावंच लागतं. जर रात्रीचं जेवण व्यवस्थित झालं तर दुसऱ्या दिवशीची चढाई अथवा फिरणं अधिक उत्साहाने होऊ शकतं. त्यामुळेच आमच्या ट्रेक्समध्ये रात्रीचं जेवण अगदी साग्रसंगीत बनवलं जातं.

ट्रेकदरम्यान सर्वांनी मिळुन जेवण बनविण्याची मजा काही औरच असते. ट्रेकला निघताना नवीन गाव, नवीन प्रदेश, नवीन किल्ला, त्याची चढाई, किल्ल्यावरील महत्वाची ऐतिहासिक ठिकाणं याबद्दल जेवढं आकर्षण असतं तेवढंच आकर्षण तिथे बनवणार असलेल्या जेवणाचं असतं. हे जेवण बनतं किल्ल्यावरील एखादया गुहेत अथवा देवळात. पिण्याच्या पाण्याचं टाकं सहसा जवळच असतं. पण काही किल्ल्यांवर (जसे की रांगणागड वा रतनगड) पाण्यासाठी जरा चालावं लागतं. अशा ठिकाणी रात्रीच्या अंधारात टॉर्च घेऊन बाटल्या भरून पाणी आणलं जातं. स्टोव्ह पेटवला जातो. आज २१व्या शतकातही आम्ही ब्रिटीशांच्या काळातील स्टोव्हच ट्रेकसाठी वापरतो. त्या स्टोव्हवर सुप उकळायला ठेवलं जातं. ते बनेपर्यंत सगळेजण मिळुन भाज्या चिरतात. मधल्या काळात सुप बनलेलं असतं. मग ह्या भाज्या घातलेला पुलाव शिजेपर्यंत सुप फुंकर आणि भुरके मारत पिलं जातं. बाहेर कोणीतरी शेकोटी पेटवलेली असते. त्यात कांदे-बटाटे भाजले जातात. जेवण बनल्यावर सगळेजण गोल करुन बसतात. गरमागरम भाजी अथवा पुलाव, तयार आणलेल्या पोळ्या, आम्रखंड, भाजलेले कांदे-बटाटे, एखादी चटणी याने ताट भरुन जातं. त्यावर लगेचच हल्ला चढवला जातो आणि १०-१५ मिनिटांत सगळं जेवण फस्त केलं जातं. मेणबत्तीच्या उजेडात चालणारा हा सगळा कार्यक्रम म्हणजे आमचं  Candle Light Dinner असतं. त्यासोबत चालणाऱ्या गप्पा, जुने किस्से, अनुभव, एकमेकांची केली जाणारी थट्टा या कार्यक्रमात अजुनच मजा आणतात. त्यामुळे किल्ल्याबरोबरच तिथे बनलेलं जेवणही तेवढंच लक्षात रहातं. मग तो मदनगडावरील पुलाव असो, नळदुर्गाबाहेरील एका झोपडीत बनवलेला उपमा असो किंवा दाजीपुर-गगनबावडा दरम्यानच्या जंगलात रात्री केलेली खिचडी असो.

अश्या ह्या खादयभ्रमणाच्या फोटोजचा एक छोटासा व्हिडिओ बनवलाय. तेव्हा आता "वदनि कवळ घेता" म्हणा आणि ह्या खादयभ्रमणाचा आस्वाद घ्या.